Notas de lectura de
Conversas con Méndez Ferrín
Historia, literatura, nación
Edicións Xerais de Galicia. Vigo, 2005

O xornalista ourensán Xosé Manuel del Caño publica este libro de conversas cun dos nosos escritores máis célebres e podemos dicir que, nestes momentos, grande escritor clásico Méndez Ferrín. Lembremos que moitos galegos piden hoxe que Méndez Ferrín sexa candidato ao premio Nobel de literatura. Pero Ferrín é non só un escritor, senón tamén un intelectual que, na mellor liña dos membros da xeración Nós, tenta dar a súa interpretación de Galicia e da súa historia. Mesmo proxecta o seu futuro. E por se fose pouco, Ferrín tamén ten unha face de político en activo, aínda que, hoxe por hoxe, nun partido extraparlamentario.

Ferrín, neste libro de conversas, realiza, máis ca unha interpretación científica da historia de Galicia, unha interpretación poética e mítica, que engaiola axiña os lectores, aínda que poida ser discutible dende un punto de vista científico. Así Ferrín fixa a identidade de Galicia como pobo ou comunidade diferenciada nos tempos da cultura castrexa. Segundo el, moi na liña de Vicetto, Murguía ou Cuevillas, a cultura castrexa constitúe o cerne da nacionalidade galega. Así o recoñeceron os romanos, que designaron esta realidade co nome Gallaecia. Expresión material desta cultura castrexa, aínda viva hoxe, son os petroglifos. Pero Ferrín considera a cultura castrexa non como celta, senón como unha mestizaxe de razas prehistóricas e protohistóricas. Así pois Ferrín instálase, consciente ou inconscientemente, na liña mítica castrexa e celtista de Vicetto, Murguía, Pondal, Risco, Cuevillas... Posiblemente isto non sexa verdade desde o punto de vista da historia científica, pero funciona como tópico mítico e literario. De aí o engado destas teorías, á marxe da súa posible valía científica ou verdade.

O esfarelamento do Imperio romano é para Ferrín un ben porque permite a entrada dos suevos en Galicia e que rexurda a cultura castrexa, asoballada polo Imperio romano. Os suevos non son unha superestrutura militar en Galicia, senón unha poboación que se asimila aos castrexos, libres do xugo romano, e contribúen a que Galicia se identifique como nación. Aínda que Ferrín fale de mestizaxe méteselle a idea do celtismo, do xermanismo e do atlantismo de pensadores como Murguía-Risco, fronte ao mediterraneísmo ou espírito latino-musulmán da cultura mediterránea ou ibera de Castela. Por máis que Ferrín diga máis adiante que pouco ten en común coas visións de Risco, aí seguen a estar. Ferrín amosa así mesmo un certo orgullo porque en Galicia nunca houbo musulmáns.

Considera Ferrín que a gran figura da rexión galega é san Rosendo e a súa familia nobre. Característico da nobreza galega, representada por san Rosendo, é a ausencia de ambición conquistadora. Chegan coas súas conquistas a Coimbra e non queren máis terras nin poder, porque o galego non é ambicioso nin imperialista. Fermosa e poética interpretación de novo da nobreza medieval galega, pero o malo é que esquece os moitos nobres galegos que participaron na reconquista castelá (lembremos por exemplo a de Sevilla) ou o labor do propio Xelmírez, verdadeiro creador da mariña do reino de Castela. Por outra parte, suxíresenos unha visión da nobreza feudal da época de san Rosendo como a dunha clase social bondadosa só preocupada polo benestar dos galegos medievais. É a pegada da literatura profidalguía de Otero Pedrayo, aínda que Méndez Ferrín non se decate diso.

Polos camiños do mito histórico-poético Ferrín, ao xeito de Cabanillas ou Antón Villar Ponte, considera a Pero Pardo de Cela primeiro gran representante da independencia de Galicia fronte ao asimilismo dos Reis Católicos.

Noutros casos Ferrín desbota tópicos como o de que Galicia é unha sociedade rural e defende unha Galicia, xa na Idade Media, de artesáns, comerciantes e burgueses, que poñían en cuestión o poder eclesiástico-señorial dos bispos. Nesa liña interpreta a revolta dos Irmandiños.

Ferrín sinala que o galeguismo xurdido no século XIX foi un movemento eminentemente liberal e progresista. Moitos porán apoñerlle a Ferrín que Brañas ou Losada procedían do carlismo, que Otero se opuxo no parlamento republicano ao laicismo da escola ou que Risco ten unha ideoloxía ultraconservadora... Pero xa dicimos que estamos ante unha intepretación poética e mítica, non ante a científica dun historiador profesional.

Asisadas son as reflexións sobre o estado da literatura galega entre 1916-1936, desmitificando Ferrín un suposto esplendor, que certamente non se apoiaba nunha venda masiva de libros, pois a editorial Nós, por termo medio, non pasaba de vender entre 200 e 300 exemplares...

Ferrín desmitifica así mesmo o papel da editorial Galaxia no renacemento cultural da literatura galega de posguerra. Sinala que antes existiron outras editoriais tan meritorias como Bibliófilos Gallegos, Benito Soto, Monterrei ou Xistral. Ferrín tamén realiza unha dura crítica contra o grupo Galaxia e o propio Ramón Piñeiro. Pola contra exalta o labor do exilio, especialmente de revistas como Vieiros.

Na análise da oposición ao franquismo Ferrín minimiza a función de grupos como o PCE e gaba a importancia da UPG.

No referente á literatura galega contemporánea, avoga pola importancia que tivo a propia xeración súa (as chamada xeración das Festas Minervais) ou do grupo Rompente, fronte aos defensores da poesía e literatura do socialrealismo, auspiciada, segundo Ferrín, polo PCE, pero castelanista e pobre, tanto temática como técnicamente.

Interesantísima é así mesmo a interpretación que Ferrín ofrece da transición ou do momento actual da globalización, que, por suposto, non se axustan aos canons aos que estamos afeitos. Do mesmo ton son as súas reflexións sobre o ingreso na Unión Europea. Dun xeito parecido examina o grupo Prisa ou figuras importantes do empresariado galego actual, como Pescanova ou Sargadelos.

Como escritor e historiador da literatura galega, Ferrín ofrece suxestións de estudo para revisar a literatura galega, chea de tópicos sobre Rosalía, Curros, Pondal... Reivindica, de novo, a Pondal como o gran poeta galego. Sinala que cómpre unha crítica da literatura galega emancipada e non burocrática.

Por fin, cara ao remate do libro, Ferrín di que el avoga pola independencia nacional de Galicia e a constitución dun Estado galego...

Xa que logo, estamos ante un libro en que un dos nosos grandes escritores actuais interpreta o pasado e presente de Galicia, ao xeito dos literatos que tratan de fixar o chamado espírito dos pobos, como fixeron os escritores do noventa e oito ou os membros da xeración Nós. Non lles temos que pedir a estas intepretacións a verdade da historia científica, pero é ben certo que nelas se atopan intuicións que poden axudar a facer unha historia científica ou a desbotar tópicos ou ideas que se repiten por simple preguiza intelectual. Por outra banda, Ferrín dános a súa testemuña da evolución política e intelectual dos últimos cincuenta anos de Galicia. Claro que el foi un protagonista privilexiado desta evolución, como escritor e como político, polo que está tinguida de subxectividade, pero, por outra parte, é enormemente sincera e manexa datos dalguén que viviu os feitos e ata foi protagonista deles...

Por outra banda, como xa dixemos, é común que todo grande escritor, especialmente dunha literatura dun país sen Estado ou dun país que por calquera feito histórico entra nunha crise de identidade, tente ofrecer na súa obra unha interpretación da historia, do espírito nacional ou mesmo do carácter da súa nación ou país. Esta intepretación non ten porque ser científica no cento por cento. O que si adoita ser é mítica, fermosa, poética, aínda que isto non queira dicir que non teña elementos verdadeiros e ata obxectivos, como xa vimos enriba.

Ferrín neste libro de conversas móvese nese terreo do creador literario nacionalista que navega entre o mito e a historia, a obxectividade e o subxectividade, pero sempre no terreo da beleza e da sinceridade. Cómpre, xa que logo, ler con vagar estas conversas de Ferrín con Del Caño.

Technorati Tags (Palabras Clave para el buscador de blogs): mendez+ferrin, galicia, literatura galega, murguia, galego, historia+galicia